Azərbaycan xalqının müasir tarixində elə günlər var ki, onlar təqvimdəki sıradan bir tarix deyil, bütöv bir nəslinyaddaşına həkk olunmuş dönüş nöqtəsidir. 2020-ci il noyabrın8-i məhz belə bir gündür. Həmin gün Azərbaycan OrdusuŞuşanı işğaldan azad etdi və otuz ilə yaxın davam edən həsrətəson qoydu. Xəbər ölkənin hər guşəsinə yayılanda insanlarküçələrə çıxdı, evlərdə göz yaşları sevinclə qarışdı, dünyanınmüxtəlif yerlərində yaşayan soydaşlarımız bir-birini təbrik etdi. Bu zəfər təkcə bir şəhərin geri qaytarılması deyildi, o, xalqınitirilmiş ləyaqətinin, ədalətə inamının və milli birliyinintəntənəsi idi.
Şuşanın Azərbaycan üçün nə demək olduğunu anlamaq üçünonun kimliyinə qısa nəzər salmaq kifayətdir. Dənizsəviyyəsindən təxminən min dörd yüz metr yüksəklikdə, dağların zirvəsində yerləşən, 1752-ci ildə Pənahəli xan Cavanşirtərəfindən qurulmuş bu qala-şəhər əsrlər boyu Azərbaycanmədəniyyətinin ən parlaq mərkəzlərindən biri olub. Muğamın, poeziyanın, xalçaçılığın və musiqinin beşiyi sayılan Şuşa xalqınqəlbində «Qafqazın konservatoriyası» kimi yaşayıb. Məhz busəbəbdən onun işğalı yalnız ərazi itkisi kimi deyil, milli ruhavurulmuş yara kimi qəbul edilirdi. Şuşa Azərbaycan insanı üçünsadəcə coğrafi ünvan olmayıb, kimliyin, yaddaşın və qürurunsimvolu olub.
1992-ci il mayın 8-də şəhərin işğal edilməsi minlərləşuşalını doğma yurdundan didərgin saldı. Onlar evlərini, ailəyadigarlarını, uşaqlıq xatirələrini geridə qoyub məcburi köçkünhəyatı yaşamağa başladılar. Çadır şəhərciklərində, yataqxanalarda, qohum-əqrəbanın evlərində keçən illər ərzindəhər bir şuşalı Şuşa həsrəti ilə yaşadı. Uşaqlar bu şəhəri yalnıznənə-babalarının söhbətlərindən, şeirlərdən və mahnılardantanıdılar. Hər bayramda, hər toyda, hər muğam məclisindəŞuşanın adı çəkilirdi və o ad qəlblərdə qayıdış ümidi kimiyaşayırdı. İşğal illərində şəhərin tarixi abidələrinə, məscidlərinəvə mədəni irsinə ağır ziyan dəydi, lakin Şuşanın ruhu xalqınyaddaşından heç vaxt silinmədi.
Bu uzun həsrətə son qoyan hadisələr 2020-ci ilin sentyabrayının sonunda başladı. Vətən müharibəsi qırx dörd gün davametdi və bu qısa müddət Azərbaycan tarixinə misilsiz hərbi vəmənəvi qələbə kimi yazıldı. Ordumuz müxtəlif istiqamətlərdəsürətlə irəliləyərək Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və digərrayonları, çoxsaylı kəndləri işğaldan azad etdi. Hər azad olunanyaşayış məntəqəsi xalqın qəlbində yeni ümid işığı yandırırdı. Ölkədə misli görünməmiş milli birlik yarandı: insanlar cəbhədədə, arxa cəbhədə də vahid məqsəd uğrunda səfərbər oldular. Bubirlik qələbənin ən mühüm şərtlərindən biri idi.
Və nəhayət, Şuşa uğrunda döyüşlər başladı. Bu, müharibənin ən çətin və ən məsuliyyətli mərhələlərindən biriidi. Şuşa dağlıq ərazidə, sıldırım qayalıqlarla və dərin dərələrləəhatə olunmuş yüksəklikdə yerləşir. Şəhərə yaxınlaşma yollarıtəbii maneələrlə doludur və hər addım böyük cəsarət tələbedirdi. Lakin Azərbaycan əsgəri və zabiti bu çətinlikləri aşdı. Xüsusi təyinatlı bölmələr çətin relyefi, meşəli və sıldırımyamacları adlayaraq şəhərə doğru irəlilədi, ağır döyüşlərdəböyük igidlik göstərdilər. Bu döyüşlər Azərbaycan hərbitarixində qəhrəmanlıq səhifələrindən biri kimi qalacaq. Hər birəsgərin, hər bir zabitin iradəsi, peşəkarlığı və Vətənə sədaqətisayəsində Şuşa yenidən Azərbaycana qayıtdı.
Noyabrın 8-də Azərbaycan Prezidenti, Ali Baş Komandanİlham Əliyev xalqa müraciətində Şuşanın işğaldan azadolunduğunu elan etdi. Bu sözlər uzun illər gözlənilən xəbər idi. Milyonlarla insan həmin anı ürəkdən yaşadı, çoxları sevinc gözyaşları içində bir-birinə sarıldı. Lakin bu sevincin yanında dərinhüzn də vardı: bu qələbə şəhidlərimizin qanı bahasınaqazanılmışdı. Şuşa uğrunda həlak olan igidlərin xatirəsiAzərbaycan xalqının qəlbində daim yaşayacaq. Onlarınfədakarlığı sayəsində biz bu gün Şuşanı azad şəhər kimi anırıq. Qazilərimizin göstərdiyi mərdlik, bu yolda çəkdikləri əzab vəməşəqqətlər isə xalqımızın yaddaşında şərəfli yer tutur.
Şuşanın azad edilməsi Vətən müharibəsinin həlledici dönüşnöqtəsi oldu. Bu şəhərin strateji mövqeyi ona nəzarəti hərbibaxımdan olduqca əhəmiyyətli edirdi, lakin qələbənin mənasıtəkcə hərbi sahə ilə məhdudlaşmırdı. Şuşa Azərbaycan üçüntarixi ədalətin, beynəlxalq hüququn və milli ləyaqətin bərpasıdemək idi. Beynəlxalq təşkilatların qətnamələrində Azərbaycanərazilərinin işğal altında olduğu dəfələrlə təsdiqlənmişdi, lakinbu qərarlar uzun illər icra olunmamışdı. Şuşanın azadlığı buədalətsizliyə son qoydu və Azərbaycan xalqına göstərdi ki, əzmlə, birliklə və inamla tarixi haqqı bərpa etmək mümkündür.
Bu qələbə ilə əlaqədar 8 noyabr tarixi Azərbaycanda ZəfərGünü kimi qeyd olunur. Bununla yanaşı, bu tarix Şuşa şəhərigünü kimi də anılır. Bu iki ad bir-birini tamamlayır: Zəfər Günübütün müharibənin qələbəsini, Şuşa şəhəri günü isə həminqələbənin ən simvolik və ən ağır nöqtəsini xatırladır. Hər ilnoyabrın 8-də ölkənin hər yerində bayraqlar qaldırılır, şəhidlərinxatirəsi anılır, abidələrə və Şəhidlər xiyabanına gül dəstələriqoyulur, qazilərimizə minnətdarlıq bildirilir. Gənclər bu günü öztarixi kimi yaşayır, qəhrəmanlıq nümunələrindən ruhlanır.
Qələbədən sonra şəhərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuqişləri başladı. Şəhərin baş planı hazırlandı, yollar çəkildi, su, enerji və digər infrastruktur yenilənməyə başladı. Tarixiabidələrin, məscidlərin, muzeylərin və mədəniyyət ocaqlarınınbərpası həyata keçirilir. Əsas məqsəd Şuşanın tarixi simasını, memarlıq üslubunu və mədəni ruhunu qoruyaraq onu müasirşəhər kimi yenidən qurmaqdır. 2022-ci il Azərbaycanda «Şuşaİli» elan edildi və il ərzində şəhərdə çoxsaylı mədəni tədbirlər, festivallar, konfranslar keçirildi. 2023-cü ildə Şuşa İSESCO tərəfindən İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı seçildi. «Xarıbülbül» musiqi festivalı, «Vaqif poeziya günləri» və digərkeçirilən tədbirlər şəhərin əvvəlki mədəni həyatının yenidəncanlandığını göstərir.
Şuşanın əsl dirçəlişi isə onun sakinlərinin geri qayıtması ilətamamlanır. «Böyük Qayıdış» proqramı çərçivəsində keçmişməcburi köçkünlər mərhələ-mərhələ doğma yurda qayıdırlar. Şuşada ilk sakinlərin məskunlaşması bu prosesin simvolikbaşlanğıcı oldu. Uzun illər köçkün həyatı yaşamış insanlardoğma evlərinin həyətində yenidən çay içir, uşaqlarını özatalarının gəzdiyi küçələrdə gəzdirir, gələcəyə yeni ümidlərləbaxırlar. Hər qayıdan ailə Şuşanın yenidən həyata qayıtmasınıncanlı sübutudur və bu mənzərə hər bir azərbaycanlının qəlbiniisidən ən əziz mənzərədir.
Şuşa şəhəri günü bizə təkcə böyük qələbəni xatırlatmır, həmdə məsuliyyət hissi aşılayır. Bu, şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq, qazilərə hörmət göstərmək, Şuşanın tarixi irsini, muğamını, poeziyasını, memarlığını qorumaq, gələcək nəsillərə doğmayurd sevgisini ötürmək məsuliyyətidir. Noyabrın 8-i ayrılıqdanqovuşmağa, itkidən qələbəyə gedən yolun, uzun həsrətin sonaçatdığı günün xatirəsidir. Şuşa azaddır, Şuşa yenidən qurulur vəŞuşa Azərbaycanın qəlbində olduğu kimi, öz doğma torpağındada əbədi yaşayacaq.
Elnarə Mustafayeva,
YAP Yasamal rayon təşkilatının sədr müavini
