1918-ci ilin mart hadisələri Azərbaycan tarixində ən faciəli və eyni zamanda ən mübahisəli dövrlərdən biri hesab olunur. Bu hadisələr əsasən Bakı şəhərində başlasa da, qısa müddət ərzində Şamaxı, Quba, Lənkəran və digər bölgələrə yayılmışdır. Hadisələrin miqyası, nəticələri və qiymətləndirilməsi bu gün də tarixçilər arasında müzakirə mövzusu olaraq qalır.
1917-ci ildə Fevral inqilabı və ardından Oktyabr inqilabı nəticəsində Rusiya İmperiyası süqut etdi. Bu hadisələr Cənubi Qafqazda ciddi siyasi boşluq yaratdı. Regionda müxtəlif siyasi qüvvələr – bolşeviklər, milli hərəkatlar və digər silahlı dəstələr hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladılar.
Bakı həmin dövrdə həm iqtisadi (neft sənayesi), həm də strateji baxımdan olduqca mühüm şəhər idi. Şəhərdə müxtəlif millətlərdən olan əhali yaşayırdı və bu, sosial-siyasi gərginliyi daha da artırırdı. 1918-ci ilin əvvəllərində hakimiyyət əsasən bolşeviklərin nəzarətində olan Bakı Soveti tərəfindən idarə olunurdu.
Mart hadisələri 1918-ci ilin 30 mart – 3 aprel tarixlərində baş verdi. Hadisələrin başlanmasına səbəb kimi müxtəlif faktorlar göstərilir: siyasi qarşıdurma, etnik gərginlik və silahlı qruplar arasında inamsızlıq. Silahlı toqquşmalar qısa müddətdə genişmiqyaslı zorakılığa çevrildi.
Bu dövrdə xüsusilə mülki əhali ağır zərbə aldı. Evlər dağıdıldı, yaşayış məntəqələri yandırıldı və çox sayda insan həyatını itirdi. Azərbaycan tarixşünaslığında bu hadisələr məqsədli şəkildə azərbaycanlı mülki əhaliyə qarşı törədilmiş qırğın kimi təqdim olunur.
Hadisələr yalnız paytaxtla məhdudlaşmadı: Şamaxı şəhərində yüzlərlə yaşayış evi və dini abidə məhv edildi, minlərlə insan qətlə yetirildi. Quba qəzasında aşkar edilmiş kütləvi məzarlıqlar bu hadisələrin miqyasını göstərən mühüm sübutlardan biri hesab olunur. Lənkəran və ətraf bölgələrdə də silahlı qarşıdurmalar və zorakılıqlar qeydə alınmışdır.
Bu hadisələr nəticəsində minlərlə insan qaçqın vəziyyətinə düşmüş, bölgənin demoqrafik vəziyyəti ciddi şəkildə dəyişmişdir. Azərbaycan rəsmi mövqeyinə görə, bu hadisələr azərbaycanlı mülki əhaliyə qarşı törədilmiş soyqırımıdır. Bəzi xarici tarixçilər isə hadisələri vətəndaş müharibəsi və ya etnik-siyasi toqquşma kimi qiymətləndirirlər. Digər yanaşmalar isə bu hadisələri Birinci Dünya müharibəsi dövründə regionda yaranmış ümumi xaosun tərkib hissəsi kimi izah edir.
Bu fərqli yanaşmalar hadisələrin mürəkkəb və çoxqatlı xarakterini göstərir.
Müasir Azərbaycanda 1918-ci ilin mart hadisələri hər il 31 mart tarixində – 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi qeyd olunur. Bu gün qurbanların xatirəsi yad edilir və hadisələrin unudulmamasının vacibliyi vurğulanır.
1918-ci ilin mart hadisələri yalnız bir tarixi fakt deyil, həm də kollektiv yaddaşın mühüm hissəsidir. Bu hadisələr regionda baş vermiş siyasi, etnik və hərbi qarşıdurmaların acı nəticələrini əks etdirir.
Mətanət Cəfərova,
Yeni Azərbaycan Partiyası,məsləhətçi
