Müstəqil dövlətin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri yalnız bu günü deyil, gələcəyi də düşünən inkişaf modelinin formalaşdırılmasıdır. Dövlətin iqtisadi gücünün artırılması, əhalinin rifahının yüksəldilməsi, sosial imkanların genişləndirilməsi və təbii resurslardan səmərəli istifadə bir-biri ilə əlaqəli proseslərdir. Bu baxımdan dayanıqlı inkişaf müasir dövlət idarəçiliyinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Dayanıqlı inkişafın əsas mahiyyəti mövcud imkanlardan elə istifadə etməkdir ki, bugünkü inkişaf gələcək nəsillərin ehtiyaclarını və imkanlarını məhdudlaşdırmasın.
Azərbaycanın müstəqillik tarixində dayanıqlı inkişaf məsələsi xüsusilə dövlətçilik institutlarının möhkəmləndirilməsi və iqtisadi imkanların artırılması ilə paralel şəkildə formalaşıb. Müstəqilliyin ilk illərində ölkənin qarşılaşdığı siyasi və iqtisadi çətinliklər sabit inkişaf üçün ciddi maneələr yaradırdı. 1993-cü ildə Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyə qayıdışı və 3 oktyabrda Prezident seçilməsi ilə dövlət idarəçiliyində sabitliyin təmin olunması istiqamətində mühüm mərhələ başladı. Bu mərhələdə dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadiyyatın bərpası və uzunmüddətli inkişaf üçün zəmin yaradılması əsas məsələlərdən oldu.
Dayanıqlı inkişafın təməlində ilk növbədə siyasi sabitlik dayanır. Dövlət daxilində sabitlik olmadan uzunmüddətli iqtisadi proqramların həyata keçirilməsi, iri investisiya layihələrinin reallaşdırılması və sosial siyasətin davamlı şəkildə aparılması çətinləşir. Buna görə də dövlətçilik tarixində siyasi sabitliyin yaradılması yalnız həmin dövrün problemlərinin həlli deyil, gələcək inkişafın təmin edilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyır.
1993-cü ildən sonra Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri iqtisadiyyatın dirçəldilməsi idi. Ölkə müstəqilliyin ilk illərində istehsalın azalması, inflyasiya, işsizlik və əvvəlki iqtisadi əlaqələrin dağılması kimi problemlərlə üzləşmişdi. Yeni iqtisadi modelin formalaşdırılması üçün bazar münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi, sahibkarlıq üçün şərait yaradılması və xarici investisiyaların cəlb olunması istiqamətində addımlar atıldı.
Bu siyasətin mühüm mərhələlərindən biri 1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması oldu. Azərbaycanın enerji ehtiyatlarının beynəlxalq tərəfdaşlarla birgə işlənməsi ölkənin iqtisadi imkanlarının genişlənməsinə və dünya iqtisadi sisteminə daha fəal inteqrasiyasına şərait yaratdı. Enerji sektorunun inkişafı sonrakı mərhələlərdə infrastruktur layihələrinin, sosial proqramların və iqtisadi modernləşmənin maliyyələşdirilməsi üçün əlavə imkanlar yaratdı.
Lakin dayanıqlı inkişaf yalnız təbii sərvətlərdən əldə olunan gəlirlərin artırılması demək deyil. Əsas məsələ əldə olunan iqtisadi imkanların uzunmüddətli inkişaf üçün düzgün istiqamətləndirilməsidir. Buna görə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı, yeni istehsal sahələrinin yaradılması, sahibkarlığın dəstəklənməsi və insan kapitalına investisiya qoyuluşu dayanıqlı inkişaf modelinin mühüm tərkib hissələridir.
Müasir dövrdə iqtisadi dayanıqlılıq dövlətin böhranlara qarşı davamlılığını da əhatə edir. Dünya iqtisadiyyatında baş verən dəyişikliklər, enerji bazarlarında qiymət dalğalanmaları, logistika problemləri və digər xarici amillər milli iqtisadiyyatlara təsir göstərə bilər. İqtisadiyyatın müxtəlif sahələr üzrə inkişaf etdirilməsi belə təsirlərin azaldılmasına imkan verir. Bu baxımdan istehsal, kənd təsərrüfatı, turizm, informasiya texnologiyaları, nəqliyyat, logistika və digər sahələrin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Dayanıqlı inkişafın sosial tərəfi də ən az iqtisadi istiqamət qədər vacibdir. İnkişafın əsas məqsədi insan həyatının keyfiyyətinin yüksəldilməsidir. Təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə, məşğulluq, mənzil təminatı və regional inkişaf istiqamətində həyata keçirilən siyasət cəmiyyətin ümumi rifahına birbaşa təsir göstərir. İqtisadi artım sosial imkanların genişlənməsi ilə müşayiət olunmadıqda dayanıqlı inkişafın tam mənzərəsi formalaşmır.
Bu baxımdan regionların inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Paytaxtla regionlar arasında sosial-iqtisadi fərqlərin azaldılması, rayonlarda yeni müəssisələrin yaradılması, yolların, məktəblərin, xəstəxanaların və digər infrastruktur obyektlərinin tikilməsi insanların yaşadıqları ərazilərdə daha geniş imkanlara malik olmasına şərait yaradır. Regionların iqtisadi potensialının üzə çıxarılması ölkənin ümumi inkişaf tempinə də müsbət təsir göstərir.
Dayanıqlı inkişafın digər mühüm istiqaməti insan kapitalıdır. Müasir iqtisadiyyatda təbii sərvətlərlə yanaşı bilik, peşəkarlıq və innovasiya əsas inkişaf resurslarına çevrilib. Təhsilə qoyulan investisiyalar uzunmüddətli nəticə verir. Yeni texnologiyalara yiyələnən, müasir əmək bazarının tələblərinə cavab verən və yaradıcı düşünmə qabiliyyətinə malik insanlar iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətini artırırlar.
Azərbaycanın inkişaf strategiyasında gənclərin təhsil alması, peşə hazırlığının gücləndirilməsi və müasir texnologiyalara çıxış imkanlarının artırılması bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Rəqəmsallaşma və innovasiyalar yeni iqtisadi sahələrin yaranmasına, dövlət xidmətlərinin təkmilləşdirilməsinə və idarəetmənin daha çevik olmasına imkan verir.
Ekoloji məsuliyyət də dayanıqlı inkişafın ayrılmaz hissəsidir. İqtisadi fəaliyyətin genişlənməsi ətraf mühitin qorunması ilə uzlaşdırılmalıdır. Təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə, su və enerji resurslarının qorunması, yaşıllıqların artırılması, tullantıların idarə olunması və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadənin genişləndirilməsi gələcək inkişaf üçün mühüm məsələlərdir.
Son illərdə dünyada yaşıl enerji və enerji keçidi mövzuları xüsusi aktuallıq qazanıb. Azərbaycan da bu istiqamətdə müxtəlif layihələr həyata keçirir. Günəş və külək enerjisindən istifadə imkanlarının genişləndirilməsi, enerji səmərəliliyinin artırılması və alternativ enerji mənbələrinin inkişaf etdirilməsi ölkənin gələcək enerji strategiyasının mühüm istiqamətlərindəndir.
Dayanıqlı inkişaf həmçinin müasir infrastrukturun yaradılmasını tələb edir. Nəqliyyat yolları, dəmir yolları, limanlar, hava limanları, enerji xətləri və rəqəmsal infrastruktur iqtisadi fəaliyyətin sürətlənməsinə şərait yaradır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ona regional nəqliyyat və logistika layihələrində iştirak üçün geniş imkanlar verir. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində həyata keçirilən layihələr ölkənin tranzit imkanlarının artırılmasına xidmət edir.
İnfrastrukturun inkişafı yalnız iqtisadi göstəricilərlə məhdudlaşmır. Yeni yollar regionların iqtisadi əlaqələrini asanlaşdırır, kənd təsərrüfatı məhsullarının bazarlara çıxarılmasına imkan yaradır, turizmin inkişafını sürətləndirir və insanların gündəlik həyatını rahatlaşdırır. Beləliklə, infrastruktur investisiyaları həm iqtisadi, həm sosial, həm də regional inkişafın əsas elementlərindən birinə çevrilir.
Dayanıqlı inkişaf üçün dövlət idarəçiliyinin keyfiyyəti də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət resurslarının səmərəli idarə olunması, şəffaflığın artırılması, rəqəmsal xidmətlərin genişləndirilməsi və qərarların uzunmüddətli məqsədlər əsasında qəbul edilməsi inkişafın davamlılığına təsir edir. Peşəkar idarəetmə ilə iqtisadi və sosial siyasət arasında düzgün əlaqənin qurulması dövlətin inkişaf potensialını artırır.
Bu baxımdan dayanıqlı inkişaf yalnız iqtisadiyyatın göstəricilərindən ibarət deyil. O, siyasi sabitlik, güclü dövlət institutları, sosial rifah, insan kapitalı, ekoloji məsuliyyət, müasir infrastruktur və innovasiyaların vahid inkişaf sistemində birləşdirilməsini tələb edir.
Azərbaycanın müstəqillik illərində keçdiyi inkişaf yolu göstərir ki, dövlətin qarşısında duran məqsədlər zamanla dəyişsə də, əsas strateji istiqamətlər bir-biri ilə əlaqəli şəkildə inkişaf edir. Əvvəlcə siyasi sabitliyin və dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, daha sonra iqtisadi imkanların genişləndirilməsi, infrastrukturun yenilənməsi və sosial layihələrin artırılması ölkənin inkişaf mərhələlərinin əsas xüsusiyyətlərini təşkil edib.
Bu gün dayanıqlı inkişaf anlayışı gələcəyə hazırlıq məsələsini də özündə birləşdirir. Sürətlə dəyişən dünyada dövlətlər yalnız mövcud imkanlardan istifadə etməklə kifayətlənə bilməz. Yeni texnologiyalara uyğunlaşmaq, iqtisadiyyatı şaxələndirmək, insan kapitalını gücləndirmək, ekoloji problemlərə vaxtında cavab vermək və dəyişən beynəlxalq iqtisadi mühitə uyğun strategiyalar hazırlamaq vacibdir.
Azərbaycan üçün dayanıqlı inkişaf həm də əldə edilmiş imkanların qorunması və yeni mərhələyə uyğunlaşdırılması deməkdir. Ölkənin enerji, nəqliyyat, logistika, sənaye, kənd təsərrüfatı və rəqəmsal iqtisadiyyat sahələrində potensialının artırılması gələcək inkişaf üçün yeni imkanlar yaradır.
Dayanıqlı inkişafın əsas məqsədi yalnız daha çox istehsal etmək və daha çox gəlir əldə etmək deyil. Əsas məqsəd iqtisadi imkanları sosial rifaha çevirmək, gələcək nəsillər üçün əlverişli şərait yaratmaq və dövlətin uzunmüddətli inkişaf qabiliyyətini qorumaqdır. Bu baxımdan dayanıqlı inkişaf müasir dövlətçilik strategiyasının mühüm sütunlarından biri olaraq Azərbaycanın gələcək inkişaf gündəliyində də xüsusi yer tutur.
Cahan Bayramlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
