Müstəqilliyini yenidən bərpa edən dövlət üçün suverenliyin möhkəmləndirilməsi yalnız daxili siyasi institutların yaradılması ilə tamamlanmır. Dövlətin beynəlxalq münasibətlər sistemində öz yerini müəyyənləşdirməsi, milli maraqlarını xarici siyasət vasitəsilə müdafiə etməsi, müxtəlif ölkələrlə qarşılıqlı faydalı əlaqələr qurması və beynəlxalq təşkilatlarda fəal iştirak etməsi də müstəqilliyin fundamental şərtlərindəndir. Azərbaycan müstəqilliyinin ilk illərində məhz belə mürəkkəb bir tarixi şəraitlə üzləşmişdi. Siyasi qeyri-sabitlik, iqtisadi böhran, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü və beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni dövlət kimi mövqenin müəyyənləşdirilməsi ölkə qarşısında bir-biri ilə bağlı çoxsaylı vəzifələr yaradırdı.
1993-cü ildə Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyə qayıdışı və 3 oktyabrda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi dövlət quruculuğunda yeni mərhələnin başlanmasına səbəb oldu. Bu mərhələdə daxili sabitliyin təmin edilməsi xarici siyasətin də daha ardıcıl və institusional əsaslarla həyata keçirilməsi üçün mühüm zəmin yaratdı. Çünki dövlət daxilində siyasi idarəetmə mexanizmlərinin zəif olduğu şəraitdə uzunmüddətli xarici siyasət strategiyasının həyata keçirilməsi, beynəlxalq tərəfdaşlarla etibarlı münasibətlərin qurulması və milli maraqların beynəlxalq platformalarda ardıcıl müdafiəsi ciddi çətinliklərlə üzləşə bilərdi.
1993-cü ildən etibarən Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas məqsədlərindən biri müstəqil dövlət kimi beynəlxalq münasibətlər sistemində dayanıqlı mövqe formalaşdırmaq idi. Bu məqsəd bir neçə istiqaməti özündə birləşdirirdi: ərazi bütövlüyü və təhlükəsizlik məsələlərinin beynəlxalq gündəmdə saxlanılması, ikitərəfli diplomatik münasibətlərin genişləndirilməsi, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, xarici investisiyaların cəlbi, enerji və nəqliyyat layihələrində iştirak və Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyasının sürətləndirilməsi.
Bu baxımdan “açıq qapılar” siyasəti xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Azərbaycanın xarici iqtisadi əlaqələr üçün açıq olması ölkəyə xarici kapitalın, texnologiyaların və yeni tərəfdaşların cəlb edilməsinə imkan yaradırdı. Eyni zamanda iqtisadi açılım diplomatik münasibətlərin də genişlənməsinə təsir göstərirdi. Xarici şirkətlərin Azərbaycan iqtisadiyyatında iştirakının artması müxtəlif dövlətlərlə əlaqələrin iqtisadi əsaslarını möhkəmləndirir, qarşılıqlı maraqların formalaşmasına şərait yaradırdı.
Bu siyasətin ən mühüm istiqamətlərindən biri enerji diplomatiyası idi. Azərbaycanın Xəzər dənizinin özünə aid sektorunda yerləşən neft və qaz ehtiyatlarının işlənməsi üçün böyük maliyyə resurslarına, texnologiyaya və beynəlxalq şirkətlərin təcrübəsinə ehtiyac var idi. 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” bu baxımdan ölkənin iqtisadi və xarici siyasət tarixində mühüm mərhələ təşkil etdi. Müqavilə “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarının işlənməsi üzrə beynəlxalq konsorsiumun yaradılmasına imkan verdi və Azərbaycanın enerji sektorunun qlobal kapital üçün açılmasını sürətləndirdi.
“Əsrin müqaviləsi”ni yalnız enerji sektoruna aid iqtisadi saziş kimi qiymətləndirmək onun daha geniş geosiyasi və diplomatik əhəmiyyətini nəzərdən qaçırmaq olardı. Müqavilə Azərbaycanı beynəlxalq enerji əməkdaşlığının mühüm iştirakçılarından birinə çevirdi. Xarici şirkətlərin ölkənin enerji sektorunda fəaliyyət göstərməsi Azərbaycanın müxtəlif dövlətlərlə uzunmüddətli iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsinə də təsir etdi. Beləliklə, enerji siyasəti ilə xarici siyasət arasında qarşılıqlı əlaqə daha aydın şəkildə formalaşdı.
Enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması isə ayrıca infrastruktur siyasətini zəruri edirdi. Bakı-Novorossiysk, Bakı-Supsa və sonrakı mərhələdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan kimi neft kəmərləri, eləcə də Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri Azərbaycanın enerji ixrac imkanlarının genişlənməsində mühüm rol oynadı. Bu layihələr iqtisadi nəticələrlə yanaşı, Azərbaycanı regional enerji təhlükəsizliyi sisteminin iştirakçılarından birinə çevirdi və ölkənin regional əməkdaşlıq imkanlarını artırdı.
Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi də xarici siyasət strategiyasının formalaşmasında mühüm amil idi. Ölkənin Avropa və Asiya arasında yerləşməsi, Xəzər dənizinə çıxışı və regional nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində mövqeyi onun iqtisadi və siyasi əlaqələrini şaxələndirmək üçün imkanlar yaradırdı. Buna görə enerji ilə yanaşı nəqliyyat və kommunikasiya layihələri də xarici siyasətin iqtisadi dayaqlarından birinə çevrildi.
Beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi də 1993-cü ildən sonrakı xarici siyasətin mühüm istiqamətlərindən idi. Beynəlxalq təşkilatlarda iştirak Azərbaycanın öz mövqeyini çoxtərəfli diplomatiya vasitəsilə ifadə etməsinə, müxtəlif sahələrdə beynəlxalq təcrübədən yararlanmasına və digər dövlətlərlə institusional əlaqələri genişləndirməsinə imkan verirdi. Azərbaycanın BMT, ATƏT, Avropa Şurası, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və digər beynəlxalq qurumlarla münasibətlərinin inkişafı ölkənin çoxtərəfli diplomatiyasının genişlənməsinin göstəricilərindən biri oldu.
Diplomatik nümayəndəliklərin fəaliyyətinin genişləndirilməsi də bu prosesin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Xarici ölkələrdə Azərbaycan diplomatik missiyalarının fəaliyyət göstərməsi yalnız siyasi əlaqələrin saxlanılması vasitəsi deyildi. Bu nümayəndəliklər ölkənin iqtisadi potensialının təqdim olunması, investisiya imkanlarının təşviqi, Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması və ikitərəfli əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyırdı.
Xarici siyasətin mühüm xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif dövlətlərlə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əlaqələrin qurulması idi. Azərbaycan xarici siyasətini yalnız bir istiqamətlə məhdudlaşdırmadan müxtəlif siyasi və iqtisadi mərkəzlərlə münasibətlər yaratmağa çalışırdı. Bu yanaşma ölkənin diplomatik imkanlarının genişlənməsinə, müxtəlif sahələrdə tərəfdaşlıq mexanizmlərinin formalaşmasına və regional məsələlər üzrə daha geniş əməkdaşlıq platformalarının yaranmasına şərait yaradırdı.
Bu dövrdə iqtisadi diplomatiyanın rolu xüsusilə artdı. Xarici investisiyaların cəlb olunması, enerji layihələrinin reallaşdırılması və nəqliyyat marşrutlarının inkişaf etdirilməsi diplomatiyanın iqtisadi alətlərindən daha geniş istifadə edilməsini tələb edirdi. Dövlətin diplomatik fəaliyyəti ilə iqtisadi strategiyanın qarşılıqlı şəkildə tamamlanması Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin strukturuna yeni məzmun gətirdi.
Xarici siyasətdə milli maraqların qorunması isə bütün bu istiqamətlərin ümumi çərçivəsini müəyyənləşdirirdi. Azərbaycan üçün ərazi bütövlüyü, təhlükəsizlik və müstəqil dövlətçilik məsələləri əsas prioritetlər sırasında idi. Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq təşkilatlarda və ikitərəfli görüşlərdə davamlı şəkildə ifadə edilməsi də xarici siyasətin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. Bu məsələdə beynəlxalq hüquq prinsiplərinə istinad edilməsi Azərbaycanın diplomatik mövqeyinin hüquqi əsaslandırılmasına xidmət edirdi.
1990-cı illərin ortalarından Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrində iqtisadi və siyasi istiqamətlər bir-birini tamamlayan proseslərə çevrilirdi. İqtisadi əməkdaşlıq diplomatik əlaqələri dərinləşdirir, diplomatik əlaqələrin genişlənməsi isə yeni iqtisadi layihələrin meydana gəlməsi üçün imkanlar yaradırdı. Bu qarşılıqlı əlaqə müstəqil Azərbaycanın beynəlxalq sistemə inteqrasiyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri idi.
Beynəlxalq mövqenin möhkəmləndirilməsində Azərbaycanın enerji potensialı ilə yanaşı, tranzit imkanları da getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanırdı. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində yerləşən Azərbaycan sonrakı dövrlərdə nəqliyyat və logistika layihələrində fəal iştirak etməyə başladı. Bu proseslərin institusional və iqtisadi əsası isə məhz müstəqilliyin ilk illərində aparılan dövlət quruculuğu və beynəlxalq inteqrasiya siyasəti çərçivəsində formalaşmışdı.
1993–2003-cü illər Azərbaycanın xarici siyasət tarixində institusional quruculuq baxımından ayrıca mərhələ kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu dövrdə dövlətin diplomatik xidmət sistemi möhkəmləndirildi, xarici ölkələrlə əlaqələrin coğrafiyası genişləndi, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq intensivləşdi, enerji və nəqliyyat layihələrinin siyasi-iqtisadi əsasları yaradıldı. Beləliklə, Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni müstəqil dövlət statusundan daha geniş və çoxşaxəli tərəfdaşlıq əlaqələrinə malik ölkə mərhələsinə doğru irəlilədi.
Bu tarixi prosesdə siyasi sabitlik və xarici siyasət arasında qarşılıqlı əlaqə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi diplomatik fəaliyyətin davamlılığını təmin edir, iqtisadi imkanların artması isə beynəlxalq layihələrdə iştirak üçün əlavə resurslar yaradırdı. Xarici siyasətin institusional xarakter alması Azərbaycanın milli maraqlarını uzunmüddətli perspektivdə müdafiə etmək imkanlarını genişləndirirdi.
3 oktyabr 1993-cü ilin xarici siyasət baxımından əhəmiyyəti də məhz bu kontekstdə araşdırıla bilər. Prezident seçkisindən sonra dövlət idarəçiliyində sabitliyin təmin olunması xarici siyasət strategiyasının daha sistemli şəkildə həyata keçirilməsi üçün şərait yaratdı. Sonrakı mərhələdə iqtisadi açılım, enerji diplomatiyası, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq və ikitərəfli münasibətlərin genişləndirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin institusional əsaslarını möhkəmləndirdi.
Müstəqil Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin formalaşması bir hadisə ilə deyil, ardıcıl diplomatik, iqtisadi və institusional proseslərin məcmusu ilə müəyyənləşdi. 1993-cü ildən başlayan mərhələnin əsas xüsusiyyəti də məhz müxtəlif istiqamətlərin vahid dövlət strategiyası daxilində əlaqələndirilməsi idi. Siyasi sabitlik, iqtisadi inkişaf, enerji əməkdaşlığı, beynəlxalq inteqrasiya və milli maraqların müdafiəsi xarici siyasətin bir-birini tamamlayan komponentlərinə çevrildi.
Bu baxımdan 1993-cü ildən sonrakı dövr Azərbaycanın müasir xarici siyasət institutlarının formalaşması və beynəlxalq əlaqələrinin genişlənməsi tarixində mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Həmin illərdə yaradılan diplomatik və iqtisadi əlaqələr sonrakı mərhələlərdə Azərbaycanın regional və beynəlxalq layihələrdə iştirakının genişlənməsi üçün əsas yaratdı. Müstəqil Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin formalaşması prosesi beləliklə, daxili dövlət quruculuğu ilə xarici siyasətin qarşılıqlı təsiri əsasında inkişaf edən uzunmüddətli və çoxşaxəli proses kimi xarakterizə olunur.
Fidan Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının məsləhətçisi
