Təhsil müəssisəsi uşaqların yalnız akademik biliklər qazandığı məkan deyil, həm də onların sosial münasibətlər qurduğu, fərqli insanlarla ünsiyyət qurmağı öyrəndiyi və kollektiv həyatın prinsiplərini mənimsədiyi mühüm ictimai institutdur. Məktəbdə formalaşan davranış vərdişləri şagirdlərin gələcəkdə cəmiyyətə inteqrasiyasına, birgə fəaliyyət göstərmək bacarığına və sosial məsuliyyət hissinə təsir edir. Bu baxımdan məktəb mühitində bərabərliyin, qarşılıqlı hörmətin və ümumi qaydalara riayətin təmin olunması təhsil siyasətinin mühüm istiqamətlərindəndir.
Vahid məktəbli formasının tətbiqi bu məqsədlərə xidmət edən vasitələrdən biri hesab olunur. Şagirdlərin eyni geyim standartına riayət etməsi onların məktəb kollektivinin üzvü olduqlarını daha aydın şəkildə ifadə edir. Geyim fərqlərinin ön plana çıxmasının qarşısının alınması uşaqlar arasında sosial müqayisələrin və zahiri görünüşlə bağlı rəqabətin azalmasına şərait yarada bilər. Bu yanaşma məktəbdə diqqətin əsasən təhsilə, biliklərin mənimsənilməsinə və şəxsi bacarıqların inkişafına yönəlməsini dəstəkləyir.
Sosial bərabərlik prinsipi məktəb həyatında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif ailələrdə böyüyən uşaqların maddi imkanları, yaşayış şəraiti və gündəlik ehtiyacları eyni olmaya bilər. Geyim seçimi bəzi hallarda bu fərqlərin daha aydın görünməsinə və uşaqların bir-birini xarici görünüşə görə qiymətləndirməsinə səbəb ola bilər. Vahid məktəbli forması həmin fərqlərin görünən təsirini müəyyən qədər azaldaraq şagirdlər arasında daha ümumi və neytral mühitin yaradılmasına kömək edə bilər. Bununla belə, sosial bərabərliyin təmin edilməsi yalnız geyimlə məhdudlaşmır; təhsilə çıxış imkanları, məktəb ləvazimatlarının əlçatanlığı və hər bir şagirdə bərabər münasibət də bu prosesin vacib hissələridir.
Məktəbli forması kollektiv mədəniyyətin formalaşmasına da təsir göstərir. Şagirdlər məktəbdə birgə fəaliyyət göstərməyi, ümumi qaydalara əməl etməyi və kollektivin maraqlarını nəzərə almağı öyrənirlər. Bu təcrübə onların fərdi istəklərlə ümumi məsuliyyət arasında tarazlıq yaratmaq bacarığını inkişaf etdirə bilər. Məktəb formasına riayət də belə ümumi qaydalardan biri kimi uşaqlarda müəyyən edilmiş tələbləri anlamaq və gündəlik davranışlarında tətbiq etmək vərdişini gücləndirə bilər.
Vahid geyim standartlarının uğurlu tətbiqi üçün tələblərin aydınlığı və məqsədəuyğunluğu vacibdir. Şagirdlər və valideynlər geyim qaydalarının hansı məqsədlə müəyyən edildiyini bilməli, məktəb rəhbərliyi isə həmin qaydaların tətbiqində ardıcıl və ədalətli mövqe tutmalıdır. Formanın rahatlığı, mövsümi şəraitə uyğunluğu və ailələrin maddi imkanları nəzərə alınmalıdır. Bu amillər diqqətdə saxlanıldıqda vahid forma tələbi gündəlik təhsil həyatında əlavə çətinlik yaratmaq əvəzinə, təşkilati rahatlığa xidmət edə bilər.
Məktəb mühitində sosial bərabərliyin möhkəmləndirilməsi müəllimlərin davranışı ilə də sıx bağlıdır. Şagirdlərə geyimindən, ailəsinin sosial vəziyyətindən və fərdi xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq eyni hörmətlə yanaşılması təhsil müəssisəsində sağlam münasibətlərin formalaşmasına kömək edir. Hər hansı şagirdin geyim qaydasına əməl etməməsi halında məsələni alçaldıcı münasibət və ya ictimai qınaq vasitəsilə deyil, izah və pedaqoji dəstək yolu ilə həll etmək daha məqsədəuyğundur. Bu yanaşma intizamla yanaşı, uşaqların ləyaqətinin qorunmasına da imkan verir.
Valideynlərin məktəb qaydalarına münasibəti də vahid yanaşmanın nəticələrinə təsir göstərir. Ailələrin məktəblə əməkdaşlıq etməsi, uşaqlara qaydaların əhəmiyyətini izah etməsi və mövcud çətinlikləri məktəb rəhbərliyi ilə müzakirə etməsi ümumi məqsədlərin həyata keçirilməsini asanlaşdırır. Məktəb və ailə arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsi uşaqların davranışına dair tələblərin daha ardıcıl şəkildə mənimsənilməsinə şərait yaradır.
Vahid məktəbli forması özlüyündə bütün sosial fərqləri aradan qaldırmasa da, düzgün təşkil edildikdə daha bərabər və nizamlı təhsil mühitinin formalaşmasına töhfə verə bilər. Əsas məsələ bu tələbin yalnız geyim standartı kimi deyil, qarşılıqlı hörmət, kollektiv məsuliyyət və sosial adaptasiya prinsipləri ilə birlikdə tətbiq olunmasıdır. Belə yanaşma məktəbin hər bir şagird üçün təhlükəsiz, əlçatan və inkişafyönümlü mühit olmasına xidmət edir.
Kazım Kazımlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
