Prezident İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumundakı çıxışıAzərbaycanın beynəlxalq dialoq təşəbbüslərinin əhəmiyyətini, multikulturalizm modelininmahiyyətini və müasir dünyada sülhün qorunması üçün qarşılıqlı anlaşmanın vacibliyini bir dahagündəmə gətirdi. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi ziddiyyətlərin dərinləşməsi, geosiyasi rəqabətin güclənməsi, silahlı münaqişələrin davam etməsi, dini və etnik ayrı-seçkilik hallarının artması, eləcə də informasiya məkanında nifrət ritorikasının geniş yayılması ilə səciyyələnir. Belə bir şəraitdə müxtəlif xalqların, dinlərin və mədəniyyətlərin nümayəndələri arasında qarşılıqlı anlaşmanın təmin edilməsi beynəlxalq siyasətin humanitar istiqaməti olmaqla yanaşı, qlobal təhlükəsizlik və davamlı inkişaf baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.Məhz bu reallıqlar fonunda 2026-cı il oktyabrın 27-də Bakıda “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusunda VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun keçirilməsi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin forumun açılış mərasimindəki çıxışı mədəniyyətlərarası münasibətlərin inkişafı, Azərbaycanın tarixi-mədəni irsi, dövlət müstəqilliyinin əhəmiyyəti və beynəlxalq əməkdaşlığın perspektivləri baxımından diqqətəlayiq siyasi mesajlarla zəngin olub. Forumun adı və əsas mövzusu özündə mühüm bir ideyanı birləşdirir: gələcəyin təhlükəsiz və sabit olması üçün fərqlilikləri qarşıdurma mənbəyinə deyil, əməkdaşlıq imkanına çevirmək lazımdır. Bu yanaşma beynəlxalq münasibətlərdə dialoqun mahiyyətinə yenidən nəzər salmağı, onun siyasi bəyanatlar səviyyəsindən çıxaraq real nəticələr doğuran əməkdaşlıq mexanizminə çevrilməsini zəruri edir. Prezident İlham Əliyev çıxışında forumun inkişaf dinamikasına toxunaraq 2011-ci ildə Azərbaycanın təşəbbüsü ilə keçirilmiş ilk tədbirdən ötən müddət ərzində əldə olunan nəticələri diqqətə çatdırıb. Dövlət başçısının sözlərinə görə, VII forumda qeydiyyatdan keçmiş iştirakçıların sayı 2000-i ötüb, 100-dən artıq ölkədən 500-dən çox xarici qonaq iştirak edib. Bu göstəricilər tədbirin coğrafi əhatəsinin və beynəlxalq marağın miqyasını nümayiş etdirir. Forumun 15 illik inkişaf yolu Azərbaycanın beynəlxalq humanitar əməkdaşlıq sahəsində ardıcıl təşəbbüslərinin nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bununla belə, hər hansı beynəlxalq tədbirin real əhəmiyyəti iştirakçıların sayı ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ müxtəlif baxışları təmsil edən tərəflərin ortaq problemləri müzakirə etmək, qarşılıqlı etimad yaratmaq və müzakirələri konkret fəaliyyətə çevirmək imkanlarıdır. Bu baxımdan Bakı forumunun üstünlüyü onun müxtəlif ölkələrdən dövlət nümayəndələrini, beynəlxalq təşkilatları, dini icmaları, alimləri, vətəndaş cəmiyyəti təmsilçilərini və digər maraqlı tərəfləri ortaq müzakirə məkanında bir araya gətirməsidir. Belə platformalar siyasi münasibətlərin gərgin olduğu dövrlərdə də ünsiyyət kanallarının qorunmasına, stereotiplərin zəiflədilməsinə və əməkdaşlıq üçün yeni imkanların müəyyənləşdirilməsinə şərait yaradır.Azərbaycanın təşəbbüsü ilə formalaşmış Bakı Prosesi bu istiqamətdə xüsusi yer tutur. 2008-ci ildə əsası qoyulmuş proses müxtəlif mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların nümayəndələri arasında qarşılıqlı anlaşmanın inkişaf etdirilməsinə yönəlib. Sonrakı illərdə Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun təşkili həmin yanaşmanın institusional davamlılığını gücləndirib. Mənim qənaətimə görə, bu təşəbbüsün strateji dəyəri Azərbaycanın beynəlxalq gündəmdə özünü təqdim etməsi ilə yanaşı, qlobal problemlərin müzakirəsində iştirakçılıq imkanlarını genişləndirməsindədir. Beynəlxalq nüfuzun dayanıqlı olması üçün təşəbbüslərin ardıcıllığı, tərəfdaşlarla etibarlı münasibətlər və müzakirələrin əməli nəticələri mühüm rol oynayır. Bakı Prosesi də məhz bu meyarlar əsasında inkişaf etdirildikdə daha geniş beynəlxalq əhəmiyyət qazana bilər. Prezident İlham Əliyevin çıxışında mühüm yer tutan məsələlərdən biri Azərbaycanın tarixən müxtəlif mədəniyyətlərin qovuşduğu məkan olmasıdır. Dövlət başçısı ölkəmizin Avropa ilə Asiya arasında yerləşməsini, əsrlər boyu müxtəlif xalqların və dini icmaların təmas məkanı kimi formalaşmasını, multikulturalizm və dini dözümlülük ənənələrinin qorunmasını Azərbaycanın tarixi xüsusiyyətləri sırasında qeyd edib. Çıxışda cəmiyyətdəki harmoniyanın ölkənin sabit inkişafına töhfə verdiyi xüsusi vurğulanıb. Coğrafi mövqe özlüyündə mədəniyyətlərarası yaxınlaşmaya zəmanət vermir. Tarix göstərir ki, müxtəlif sivilizasiyaların qovuşduğu ərazilər bəzən əməkdaşlıq məkanına, bəzən də rəqabət və qarşıdurma zonasına çevrilib. Buna görə Azərbaycanın tarixi təcrübəsini fərqləndirən amillərdən biri coğrafi mövqenin mədəni ənənələr, ictimai münasibətlər və dövlət siyasəti ilə tamamlanmasıdır.Azərbaycanın mədəni irsi, dil və ənənələri, dini müxtəlifliyi və müxtəlif icmaların birgəyaşayış təcrübəsi bu baxımdan mühüm araşdırma mövzusudur. Ölkəmizdə İslam mədəniyyətinin zəngin irsi ilə yanaşı, xristianlıq və yəhudilik ənənələrinin də mövcudluğu Azərbaycanın tarixi-mədəni mənzərəsinin çoxqatlı xarakterini göstərir. Bu müxtəliflik milli kimliyin zəifləməsi kimi deyil, ölkənin tarixi təcrübəsinin və mədəni zənginliyinin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər.Multikulturalizmin dayanıqlığı üçün cəmiyyətin müxtəlifliyə münasibəti ilə yanaşı, hüquqi təminatlar, bərabər imkanlar, qarşılıqlı hörmət və ictimai etimad da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mədəniyyətlərarası münasibətlərin uğuru insanların fərqli dini və etnik mənsubiyyətinə baxmayaraq, özlərini cəmiyyətin bərabərhüquqlu üzvləri kimi hiss etməsi ilə ölçülür. Bu səbəbdən multikulturalizm dövlətin beynəlxalq imicini formalaşdıran amil olmaqla yanaşı, ictimai sabitliyin qorunmasına xidmət edən mühüm sosial dəyərdir. Prezidentin çıxışında Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin mürəkkəb mərhələlərinə və müstəqilliyin bərpasından sonra əldə edilmiş nailiyyətlərə də diqqət yetirilib. Dövlət başçısı 2026-cı ilin oktyabrında müstəqilliyin bərpasının 35-ci ildönümünün qeyd olunduğunu xatırladaraq xalqın öz müqəddəratını müəyyən etmək imkanının əhəmiyyətini vurğulayıb. Bu fikrin siyasi və tarixi məzmunu ondan ibarətdir ki, milli-mədəni dəyərlərin qorunması ilə dövlət müstəqilliyi arasında sıx əlaqə mövcuddur. Müstəqillik xalqa öz tarixi irsini, dilini və ənənələrini inkişaf etdirmək, milli maraqlarına uyğun siyasət həyata keçirmək və beynəlxalq münasibətlərdə müstəqil mövqe nümayiş etdirmək imkanı verir. Eyni zamanda, milli kimliyin qorunması başqa xalqların dəyərlərinə hörmətlə yanaşmaqla uzlaşdıqda mədəniyyətlərarası dialoqun daha möhkəm təməlləri formalaşır. Bu gün beynəlxalq ictimaiyyətin qarşısında duran əsas problemlərdən biri siyasi və iqtisadi ziddiyyətlərin mədəni, dini və kimlik müstəvisinə daşınmasıdır. Münaqişələr dərinləşdikcə insanlar arasında inamsızlıq artır, fərqli icmalar barədə yanlış təsəvvürlər möhkəmlənir, ictimai müzakirələrdə barışdırıcı mövqelər zəifləyir. Belə şəraitdə dialoq sülhün qorunması üçün vacib vasitəyə çevrilir. BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansının yüksək nümayəndəsi Migel Anxel Moratinosun forumun açılışındakı çıxışı da bu reallıqlara diqqət çəkib. O, silahlı münaqişələrin yaratdığı humanitar fəsadları, ictimai qütbləşməni, nifrət nitqini, ksenofobiyanı və dini dözümsüzlüyü müasir dünyanın ciddi problemləri kimi xarakterizə edib. Moratinos, həmçinin süni intellekt də daxil olmaqla yeni texnologiyaların qərəzli yanaşmaların və bölücülüyün yayılmasını sürətləndirə biləcəyini vurğulayıb. Bu yanaşma mədəniyyətlərarası dialoqun gündəliyinin dəyişdiyini göstərir. Əvvəllər əsasən mədəni irsin qorunması, dini dözümlülük və xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşma ilə əlaqələndirilən dialoq indi informasiya təhlükəsizliyi, rəqəmsal etik normalar, miqrasiya, sosial inteqrasiya və texnoloji məsuliyyət kimi istiqamətləri də əhatə edir. Müasir texnologiyalar insanların fərqli mədəniyyətlər haqqında məlumat əldə etməsini asanlaşdırır. Lakin alqoritmlərin müəyyən məzmunu önə çıxarması, saxta xəbərlərin sürətlə yayılması və sosial şəbəkələrdə qütbləşdirici materialların geniş auditoriyaya çatması əks nəticələr də yarada bilər. İstifadəçilərin emosional reaksiyalarını hədəfləyən məzmun bəzən mürəkkəb məsələlərin sadələşdirilmiş və birtərəfli təqdimatına səbəb olur. Nəticədə fərqli mövqelərin qarşılıqlı anlaşma zəminində müzakirəsi çətinləşir. Belə bir şəraitdə mədəniyyətlərarası dialoq media savadlılığının, tənqidi düşüncənin və rəqəmsal məsuliyyətin inkişafı ilə tamamlanmalıdır. Təhsil müəssisələri, media qurumları, beynəlxalq təşkilatlar və vətəndaş cəmiyyəti yanlış məlumatların müəyyənləşdirilməsi, nifrət nitqinin qarşısının alınması və müxtəlif icmalar arasında sağlam ünsiyyətin qurulması istiqamətində birgə fəaliyyət göstərməlidirlər. Burada mühüm bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: dialoq mövcud fikir ayrılıqlarını avtomatik aradan qaldırmır. Onun əsas üstünlüyü fikir ayrılıqlarının zorakılığa çevrilməsinin qarşısını almaq, tərəflərin bir-birini dinləməsi üçün imkan yaratmaq və mübahisəli məsələlərin sivil üsullarla həllinə şərait formalaşdırmaqdır. Buna görə dialoqun nəticəsi bütün tərəflərin eyni mövqeyə gəlməsi ilə deyil, fərqli mövqelərin qarşılıqlı hörmət şəraitində mövcud ola bilməsi ilə də qiymətləndirilməlidir. Mədəniyyətlərarası münasibətlərin inkişafı istiqamətində müxtəlif beynəlxalq təşkilatların fəaliyyəti göstərir ki, bu sahədə davamlı nəticələr əldə etmək üçün siyasi iradə ilə praktiki əməkdaşlıq mexanizmləri uzlaşdırılmalıdır. UNESCO-nun mədəni müxtəlifliyin qorunması və mədəniyyətlərarası anlaşmanın təşviqi istiqamətindəki fəaliyyəti, BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansının müxtəlif icmalar arasında qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsinə yönəlmiş təşəbbüsləri, eləcə də ICESCO-nun təhsil və mədəni əməkdaşlıq sahəsindəki proqramları ortaq məqsədlərə xidmət edir. VII Bakı Forumu bu beynəlxalq əməkdaşlıq mühitində təşkil olunub. Avropa Şurasının mədəniyyətlərarası dialoq yanaşması da fərqli mədəniyyətlərə mənsub insanların bərabərhüquqlu iştirakı, demokratik vətəndaşlıq, insan hüquqları və təhsil prinsiplərini ön plana çıxarır. Bu təcrübə göstərir ki, mədəni müxtəlifliyin idarə olunması üçün ümumi dəyərlərin bəyan edilməsi ilə yanaşı, həmin dəyərlərin təhsil sistemində, yerli idarəetmədə və gündəlik ictimai münasibətlərdə tətbiqi vacibdir.Beynəlxalq təcrübənin müqayisəli təhlili üç mühüm nəticə çıxarmağa imkan verir.Birincisi, dialoq təşəbbüslərinin davamlılığı təmin edilməlidir. Müəyyən dövrlərdə keçirilən beynəlxalq forumlar əhəmiyyətli olsa da, onların nəticələri müntəzəm görüşlər, birgə layihələr və tərəfdaşlıq şəbəkələri vasitəsilə inkişaf etdirilməlidir.İkincisi, mədəniyyətlərarası anlaşma təhsil və gənclər siyasəti ilə əlaqələndirilməlidir. Gənclərin müxtəlif xalqların tarixi, dili, dini və mədəni irsi haqqında obyektiv biliklər əldə etməsi gələcək nəsillərdə dözümlülüyün və qarşılıqlı hörmətin möhkəmlənməsinə şərait yaradır. Tələbə mübadiləsi, birgə elmi tədqiqatlar, beynəlxalq könüllülük proqramları və mədəni layihələr bu məqsədə xidmət edən vasitələrdir. Üçüncüsü, beynəlxalq dialoqun nəticələri ölçülə bilən göstəricilərlə qiymətləndirilməlidir. Birgə proqramların sayı, iştirakçıların müxtəlifliyi, əldə edilmiş razılaşmaların icrası, təhsil və ictimai layihələrin təsiri, həmçinin müxtəlif icmalar arasında etimadın inkişafı bu istiqamətdə istifadə oluna biləcək meyarlardandır. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi beynəlxalq forumların gələcək inkişafı üçün bu təcrübələrin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakı platforması beynəlxalq iştirakçıların fikirlərini dinləmək və aktual problemləri müzakirə etməklə yanaşı, müzakirələrin nəticələrini konkret əməkdaşlıq layihələrinə çevirən mexanizmlərin genişləndirilməsinə də töhfə verə bilər. Azərbaycanın beynəlxalq dialoq təşəbbüslərinin əhəmiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri mədəniyyətlərarası əməkdaşlığın siyasi və humanitar gündəmlə əlaqələndirilməsidir. Bakı Prosesi bu baxımdan ölkəmizin beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlığının mühüm istiqamətlərindən biridir. Təşəbbüsün inkişafı müxtəlif regionları təmsil edən dövlətlər və təşkilatlar arasında ünsiyyətin genişlənməsinə, mədəniyyətlərarası münasibətlərin beynəlxalq müzakirələrdə daha geniş yer almasına şərait yaradıb. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, tarixi-mədəni əlaqələri və beynəlxalq əməkdaşlıq təcrübəsi bu proses üçün əlverişli imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, beynəlxalq təşəbbüslərin səmərəliliyi onların konkret nəticələri ilə müəyyənləşir. Mədəni əməkdaşlığın genişləndirilməsi, ortaq elmi və təhsil proqramlarının yaradılması, tarixi irsin qorunması, gənclər arasında əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və münaqişədən sonrakı cəmiyyətlərdə etimadın bərpasına yönəlmiş tədbirlər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Forumun beynəlxalq gündəliyində sülh quruculuğu, mədəniyyət, süni intellekt, gənclər, miqrasiya və qadınların liderliyi kimi məsələlərin yer alması dialoq anlayışının genişlənməsini göstərir. Bu mövzuların qarşılıqlı əlaqədə nəzərdən keçirilməsi müasir problemlərin kompleks xarakterindən irəli gəlir. Məsələn, miqrasiya məsələsinin səmərəli həlli hüquqi tənzimləmə ilə yanaşı, sosial inteqrasiyanı, mədəni həssaslığı və ayrı-seçkiliyin qarşısının alınmasını da tələb edir. Eyni qaydada, gənclərin ictimai həyatda iştirakı təhsil imkanları, rəqəmsal savadlılıq və mədəniyyətlərarası ünsiyyət bacarıqları ilə sıx bağlıdır. Azərbaycan üçün bu istiqamətlərin hər biri beynəlxalq əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi baxımından yeni imkanlar yaradır. Ölkəmizin elmi, mədəni və təhsil müəssisələri xarici tərəfdaşlarla birgə tədqiqatlar, konfranslar və mübadilə proqramları həyata keçirməklə dialoq gündəliyinə praktik töhfə verə bilərlər. Bu fəaliyyətlər beynəlxalq münasibətlərin humanitar əsaslarını möhkəmləndirməklə yanaşı, Azərbaycan cəmiyyətinin intellektual və mədəni potensialının dünya miqyasında tanıdılmasına da xidmət edər.Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən məsələlərdən biri dövlətlərin müstəqilliyinə və öz inkişaf yolunu müəyyənləşdirmək hüququna münasibətlə bağlı olub. Dövlət başçısının səsləndirdiyi fikirlər beynəlxalq münasibətlərdə suverenliyin, qarşılıqlı hörmətin və ikili standartlardan uzaq yanaşmanın əhəmiyyətini gündəmə gətirib. Bu məsələni mədəniyyətlərarası dialoq kontekstində nəzərdən keçirmək vacibdir. Dialoqun səmərəli olması üçün iştirakçıların bərabərhüquqlu tərəflər kimi qəbul edilməsi, fərqli tarixi təcrübələrə və milli maraqlara hörmətlə yanaşılması zəruridir. Dövlətlərarası münasibətlərdə birtərəfli yanaşmaların və seçici meyarların tətbiqi etimadı zəiflədir, beynəlxalq əməkdaşlığın legitimliyinə xələl gətirir. Bununla belə, suverenliyə hörmət prinsipi beynəlxalq hüququn, insan hüquqlarının və qarşılıqlı öhdəliklərin əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, davamlı beynəlxalq münasibətlər dövlətlərin müstəqilliyinə hörmətlə ümumi hüquqi prinsiplərin uzlaşdırılmasını tələb edir. Bu tarazlığın qorunması dialoqun etibarlı və nəticəyönümlü olmasının əsas şərtlərindəndir. Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il oktyabrın 27-də Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılışındakı çıxışı Azərbaycanın multikulturalizm ənənələrini, dövlət müstəqilliyinin əhəmiyyətini və beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafına yönəlmiş təşəbbüslərini əks etdirən mühüm siyasi çıxış kimi qiymətləndirilə bilər. Forumun 100-dən artıq ölkəni əhatə edən beynəlxalq iştirakçılığı və 2011-ci ildən formalaşan institusional təcrübəsi Azərbaycanın dialoq gündəliyindəki rolunu nümayiş etdirir. Müasir dünyada mədəniyyətlərarası dialoqun əhəmiyyəti xalqların bir-birinə daha yaxın olması ilə məhdudlaşmır. Bu, münaqişələrin qarşısının alınması, sosial etimadın möhkəmləndirilməsi, ayrı-seçkiliyin azaldılması, elmi və mədəni əməkdaşlığın genişləndirilməsi, həmçinin gələcək nəsillərin daha təhlükəsiz dünyada yaşaması üçün zəruri şərtlərdən biridir. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycanın bu sahədəki təşəbbüslərinin uzunmüddətli uğuru dialoq ənənəsinin ardıcıl şəkildə davam etdirilməsindən, beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsindən və müzakirələrin real nəticələrlə tamamlanmasından asılıdır. Bunun üçün siyasi iradə, ictimai iştirakçılıq, təhsil, elmi əməkdaşlıq və informasiya məsuliyyəti bir-birini tamamlamalıdır. “Ortaq gələcək naminə dialoq” ideyası məhz bu baxımdan müasir beynəlxalq münasibətlər üçün mühüm məna daşıyır. Ortaq gələcək fərqliliklərin aradan qaldırılması hesabına deyil, onların qarşılıqlı hörmət, bərabərlik və əməkdaşlıq prinsipləri əsasında qəbul edilməsi ilə qurula bilər. Bakı forumunun beynəlxalq əhəmiyyəti də bu ideyanın davamlı siyasi iradəyə, səmərəli tərəfdaşlığa və konkret fəaliyyətə çevrilməsi imkanları ilə müəyyənləşəcək.
Fərid Musafayeva,
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı
