Tarixdə bəzi qələbələr yalnız hərbi nəticə ilə ölçülmür. Onların əhəmiyyəti həmin qələbənin hansı şəraitdə əldə olunması, qarşıya hansı maneələrin çıxması və sonrakı mərhələdə hansı siyasi nəticələr yaratması ilə müəyyənləşir. Azərbaycanın 2020-ci ildə əldə etdiyi Zəfər və 2023-cü ildə dövlət suverenliyini tam bərpa etməsi də bu baxımdan çoxşaxəli tarixi hadisələrdir.
Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın keçdiyi yolun mürəkkəbliyi xüsusi vurğulanıb. Dövlət başçısı qeyd edib ki, ölkənin qətiyyətli siyasəti, siyasi addımları və xalqın vahid mövqeyi Azərbaycana qarşı yönələn müxtəlif təzyiqlərin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayıb. Həmin çıxışda 8 Noyabr və 20 Sentyabr tarixlərinin Azərbaycanın tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıdığı da diqqətə çatdırılıb.
Bu fikirlərin mahiyyətini anlamaq üçün Azərbaycanın 30 ildən artıq davam edən Qarabağ münaqişəsi dövrünə nəzər salmaq kifayətdir. Uzun müddət ərzində münaqişənin diplomatik yollarla həlli üçün müxtəlif təşəbbüslər irəli sürülsə də, işğal faktı aradan qaldırılmadı. Beynəlxalq vasitəçilik formatları fəaliyyət göstərsə də, nəticədə Azərbaycan ərazilərinin işğalı uzun müddət davam etdi.
1992-ci ildə yaradılan ATƏT-in Minsk qrupu bu prosesdə mühüm vasitəçilik mexanizmlərindən biri kimi fəaliyyət göstərirdi. Lakin Azərbaycan tərəfinin illər ərzində verdiyi açıqlamalarda bu formatın işğalın aradan qaldırılması üçün kifayət qədər nəticə vermədiyi vurğulanırdı. Münaqişənin uzun müddət həll olunmaması regionda mürəkkəb siyasi vəziyyətin qorunmasına səbəb olmuşdu.
Bu reallıq Azərbaycan üçün dövlət siyasətinin uzunmüddətli istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsini zəruri edirdi. Ölkə bir tərəfdən danışıqlar prosesində iştirak edir, digər tərəfdən öz müdafiə qabiliyyətini gücləndirir, iqtisadi potensialını artırır və beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqelərini möhkəmləndirirdi.
2020-ci ilin sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi məhz belə uzunmüddətli hazırlıq fonunda baş verdi. 44 gün davam edən müharibə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində əsas mərhələ oldu. Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi isə hərbi baxımdan xüsusi əhəmiyyətli hadisəyə çevrildi.
Bu Zəfərin siyasi nəticələri də geniş oldu. Müharibədən sonra regionda əvvəlki status-kvonun davam etdirilməsi mümkün olmadı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı yeni reallıq formalaşdı və regional təhlükəsizlik məsələləri yeni məzmun aldı.
Lakin 2020-ci il Zəfərindən sonra Azərbaycanın qarşısında daha bir ciddi məsələ qalırdı: ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin tam təmin olunması. Qarabağda separatçı idarəetmə strukturlarının mövcudluğu və qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyəti bu problemin həllini zəruri edirdi.
Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarət idi ki, ölkənin ərazisində paralel silahlı və siyasi strukturların mövcudluğu qəbul edilə bilməz. 2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələr həmin məsələnin həllində dönüş yaratdı.
Sentyabrın 19-da başlanan antiterror tədbirləri 20 sentyabrda başa çatdı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında əməliyyatın Azərbaycanın konstitusiya quruluşunun bərpası, qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi və Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının ərazilərdən çıxarılması məqsədi daşıdığı bildirilir.
Bu hadisədən sonra Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa olunduğu elan edildi. 2024-cü ildə qəbul edilən Prezident Sərəncamı ilə 20 Sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunması həmin hadisənin dövlətçilik baxımından əhəmiyyətini rəsmiləşdirdi.
20 Sentyabrın mənası yalnız bir günlük hərbi əməliyyatın başa çatması ilə izah edilə bilməz. Bu tarix Azərbaycan dövlətinin bütün ölkə ərazisində hüquqi və siyasi hakimiyyətinin tam təmin olunmasını ifadə edir. Dövlətçilik baxımından bu, uzun illər davam edən bir problemin aradan qaldırılması demək idi.
Bu mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindən biri də əməliyyatın müddəti və nəticəsidir. Rəsmi məlumatlara əsasən, antiterror tədbirləri 23 saat davam edib. Qısa müddətdə hərbi məqsədlərin yerinə yetirilməsi Azərbaycan Ordusunun hazırlıq səviyyəsini və əməliyyat imkanlarını göstərən amillərdən biri kimi təqdim olunur.
Azərbaycanın Zəfər tarixində xalqın mövqeyi də ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Müharibə illərində cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin ümumi milli məqsəd ətrafında birləşməsi ölkənin ictimai-siyasi həyatının əsas xüsusiyyətlərindən biri olub. Bu həmrəylik şəhid ailələrinə münasibətdə, qazilərə dəstəkdə, ordunun yanında dayanmaqda və azad edilmiş ərazilərin bərpasına ictimai maraqda da özünü göstərir.
Şəhidlər bu tarixin ən müqəddəs səhifəsini təşkil edir. Azərbaycan əsgər və zabitlərinin həyatları bahasına əldə edilmiş ərazi bütövlüyü və suverenlik dövlətin milli sərvəti kimi qiymətləndirilir. Dövlət Suverenliyi Gününün təsis edilməsi barədə sərəncamda da Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin şəhidlərin qanı hesabına əldə edilmiş milli sərvət olduğu vurğulanır.
Zəfərdən sonrakı mərhələ isə artıq quruculuq mərhələsidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, yolların və kommunikasiyaların qurulması, sosial obyektlərin yaradılması və insanların geri qayıtması azadlığın real həyatla tamamlanmasını təmin edən proseslərdir.
Böyük Qayıdış proqramının əsas məqsədlərindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarında normal həyat şəraitinə qovuşmasıdır. Azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən layihələr həm sosial, həm iqtisadi, həm də demoqrafik baxımdan yeni mərhələ yaradır.
Bu quruculuq işləri Azərbaycanın Zəfər anlayışına verdiyi məzmunu da genişləndirir. Zəfər yalnız düşmənin hərbi baxımdan geri çəkilməsi deyil; Zəfərin davamı insanların öz doğma evlərinə dönməsi, şəhərlərin yenidən qurulması, məktəblərin fəaliyyətə başlaması, yolların çəkilməsi və iqtisadi həyatın bərpasıdır.
Digər tərəfdən, Azərbaycanın 2020 və 2023-cü illərdə əldə etdiyi nəticələr regionda yeni siyasi imkanlar yaradıb. Qarabağ məsələsinin hərbi mərhələsinin başa çatması regional sülh və əməkdaşlıq gündəliyinin önə çıxmasına şərait yaradıb. Azərbaycan müxtəlif çıxışlarında regionun gələcəyini qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq üzərində qurmaq istəyini ifadə edib.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, dövlətin gücü yalnız hərbi imkanlarla deyil, əldə edilmiş nəticələri uzunmüddətli siyasi və iqtisadi sabitliyə çevirmək qabiliyyəti ilə də ölçülür. Azərbaycan üçün Zəfərdən sonrakı dövr məhz bu baxımdan yeni məsuliyyət mərhələsidir.
8 Noyabrın və 20 Sentyabrın tarixdə xüsusi yer tutması da bununla bağlıdır. Bu günlər Azərbaycan xalqının keçdiyi yolun müxtəlif mərhələlərini ifadə edir. 8 Noyabr 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi ilə bağlı tarixi hadisəni, 20 Sentyabr isə 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam bərpasını simvollaşdırır. Azərbaycan Prezidenti də bu iki tarixi eyni Zəfər xəttinin mühüm günləri kimi təqdim edib.
Bu tarixlərin gələcək nəsillər üçün əhəmiyyəti də böyükdür. Çünki müstəqil dövlətin necə qurulduğu, ərazi bütövlüyünün hansı çətinliklərdən sonra bərpa edildiyi və suverenliyin hansı siyasi, hərbi və ictimai proseslər nəticəsində tam təmin olunduğu milli tarix dərslərinin mühüm hissəsidir.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri də əldə olunmuş nəticələrin davamlılığını təmin etməkdir. Suverenlik hər gün qorunmalı olan dövlət dəyəridir. Ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra ölkənin inkişafı, regionda sülhün möhkəmləndirilməsi və azad edilmiş ərazilərin dirçəldilməsi bu tarixi nailiyyətin gələcəyə daşınmasının əsas istiqamətlərindəndir.
Bu baxımdan Azərbaycanın son illərdə keçdiyi yol yalnız müharibə tarixindən ibarət deyil. Bu yol dövlət quruculuğu, milli həmrəylik, diplomatik mübarizə, hərbi hazırlıq, iqtisadi güc və siyasi ardıcıllığın bir-birini tamamladığı mürəkkəb prosesdir.
Zəfərin ən böyük mənalarından biri də budur ki, Azərbaycan xalqının uzun illər qoruduğu torpaq və dövlətçilik arzusu real siyasi nəticəyə çevrilib. Bu nəticənin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi isə bugünkü nəslin üzərinə düşən mühüm məsuliyyətdir.
20 Sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunması məhz həmin tarixi yaddaşın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Bu gün Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət bayrağının dalğalanması, azad edilmiş torpaqlarda yeni həyatın qurulması və insanların doğma yurdlarına qayıtması Zəfərdən sonrakı yeni dövlətçilik mərhələsinin real mənzərəsini formalaşdırır.
Azərbaycanın müasir tarixində 8 Noyabr və 20 Sentyabr artıq yalnız təqvim tarixləri deyil. Bu günlər xalqın yaddaşında milli birlik, dövlətçilik və suverenlik anlayışları ilə bağlı xüsusi məna daşıyır. Onların arxasında isə illərlə davam edən mübarizə, şəhidlərin fədakarlığı, qazilərin qəhrəmanlığı və dövlətin qarşıya qoyduğu strateji məqsədlərin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi dayanır.
Cahan Bayramlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
